(आशिष कुमार मण्डल), जनकपुरधाम : एक्काइसौँ शताब्दी विज्ञान, प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युग हो। संसारका विकसित समाजहरू मंगल ग्रहमा मानव बस्ती बसाउने, रोबोटमार्फत उत्पादन बढाउने, डिजिटल अर्थतन्त्र विस्तार गर्ने र नयाँ आविष्कारबाट मानव जीवन सहज बनाउने प्रतिस्पर्धामा छन्। तर विडम्बना! हामी भने अझै पनि माटोका मूर्ति बनाएर, पुराना लोकगीत गाएर र पुस्तौँ देखि चल्दै आएका परम्परालाई आधुनिकताको उपलब्धि जस्तै प्रस्तुत गरेर गौरव गरिरहेका छौँ। प्रश्न उठ्छ ! के हामी समयसँगै अघि बढिरहेका छौँ कि विगतको सांस्कृतिक भावनामा रमाएर वर्तमानको चुनौतीबाट भागिरहेका छौँ ?
सामा–चकेवा निश्चय पनि मिथिलाको पुरानो सांस्कृतिक परम्परा हो। यससँग धार्मिक, सामाजिक र पारिवारिक भावनाहरू जोडिएका छन्। तर कुनै परम्परा पुरानो हुँदैमा त्यसलाई सधैँ अपरिवर्तनीय र आलोचना भन्दा माथि राख्नु पर्ने बाध्यता छैन। समाज परिवर्तनशील छ, आवश्यकता परिवर्तनशील छन् र समयअनुसार प्राथमिकता पनि परिवर्तन हुनु पर्छ। हिजोको समाजका लागि उपयोगी ठहरिएका सबै अभ्यास आजको पुस्ताका लागि पनि उत्तिकै उपयोगी हुन्छन् भन्ने छैन।
आजका युवासामु बेरोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, प्रविधिमा पहुँच, उद्यमशीलता र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाजस्ता गम्भीर चुनौती छन्। यस्तो अवस्थामा हाम्रो सामाजिक ऊर्जा, सार्वजनिक लगानी र शैक्षिक प्राथमिकता कुन दिशामा केन्द्रित हुनुपर्छ भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ। विद्यालयमा आधुनिक विज्ञान, गणित, कम्प्युटर प्रोग्रामिङ, अनुसन्धान र आविष्कारलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने समयमा सांस्कृतिक उत्सवलाई नै ठूलो उपलब्धिका रूपमा प्रचार गर्नु कति दूरदर्शी सोच हो?
हामीले आफ्ना बालबालिकालाई सामा–चकेवाका गीत मात्रै कण्ठ गराउने कि विज्ञानका सिद्धान्त पनि बुझाउने? उनीहरूलाई माटोका आकृति बनाउन मात्रै सिकाउने कि रोबोट निर्माण, डिजिटल प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग गर्न पनि सक्षम बनाउने? उनीहरूलाई विगतका कथामा मात्रै सीमित राख्ने कि भविष्य निर्माण गर्ने प्रतिस्पर्धामा सहभागी गराउने?
अझ गम्भीर प्रश्न त के छ भने, हाम्रा युवाहरू रोजगारी र अवसरको खोजीमा विदेश पलायन भइरहेका छन्। स्थानीय उद्योग कमजोर छन्, शैक्षिक गुणस्तरमा प्रश्न उठिरहेका छन्, अनुसन्धान र आविष्कारको वातावरण पर्याप्त छैन। यस्तो अवस्थामा हाम्रो प्राथमिकता सांस्कृतिक महोत्सवको भव्यता प्रदर्शन गर्नु मात्रै हुन सक्छ र? जानकी मन्दिरको प्राङ्गणमा कार्यक्रम आयोजना गर्नु नराम्रो होइन, तर त्यही प्राङ्गणमा विज्ञान प्रदर्शनी, प्रविधि सम्मेलन, उद्यमशीलता संवाद र युवा आविष्कार प्रतियोगिता आयोजना गर्ने सोच पनि उत्तिकै बलियो हुनुपर्दैन?
कुनै पनि समाजको पहिचान केवल उसका पुराना परम्पराले निर्धारण गर्दैन; उसले वर्तमानमा के निर्माण गरिरहेको छ र भविष्यका लागि के योगदान दिइरहेको छ भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्छ। जापान, दक्षिण कोरिया, सिंगापुर र अन्य विकसित समाजले आफ्नो विकासको आधार शिक्षा, अनुसन्धान, औद्योगिकीकरण र प्रविधिमा तयार गरेका छन्। उनीहरूले परम्परालाई आफ्नो जीवनको एउटा हिस्सा बनाए पनि त्यसलाई आधुनिक विकासको विकल्प बनाएका छैनन्।
हामीकहाँ भने कहिलेकाहीँ परम्पराको आलोचना गर्नुलाई संस्कृति विरोधी ठान्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। कुनै उत्सवको औचित्य, त्यसको सामाजिक उपयोगिता वा त्यसमा खर्च भइरहेको सार्वजनिक स्रोतबारे प्रश्न उठाउँदा संस्कृति समाप्त पार्न खोजिएको आरोप लगाइन्छ। तर प्रश्न गर्नु संस्कृति विरोध होइन; प्रश्न गर्नु नै चेतनशील समाजको पहिचान हो। परम्परालाई सम्मान गर्नु र त्यसको समयसापेक्ष मूल्याङ्कन गर्नु दुई अलग विषय होइनन्।
सामा–चकेवा मनाउने अधिकार सबैलाई छ। तर यसलाई आधुनिक चेतनाको अनिवार्य प्रतीक ठान्नु वा नयाँ पुस्ताले यसमा सहभागी नभए उनीहरू आफ्नो संस्कृतिबाट विमुख भए भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। नयाँ पुस्तालाई आफ्नो रुचि, क्षमता र भविष्यअनुसार अघि बढ्ने स्वतन्त्रता पनि दिनु पर्छ। संस्कृतिको संरक्षण बाध्यताबाट होइन, स्वेच्छिक सहभागिता र समयानुकूल रूपान्तरणबाट हुनु पर्छ।
अन्ततः प्रश्न सामा–चकेवा मनाउने कि नमनाउने भन्ने मात्र होइन। प्रश्न हाम्रो समाजको प्राथमिकता के हो भन्ने हो। हामीले आफ्ना सन्तानलाई विगतको गौरव सुनाएर मात्रै भविष्य सुरक्षित गर्न सक्दैनौँ। उनीहरूलाई विश्वस्तरीय शिक्षा, वैज्ञानिक दृष्टिकोण, प्रविधिगत सीप र आर्थिक अवसर दिन सकेनौँ भने सांस्कृतिक गौरवका भाषणले उनीहरूको जीवनस्तर परिवर्तन गर्ने छैनन्।
संस्कृति हाम्रो पहिचान हुन सक्छ, तर भविष्य निर्माण गर्ने औजार विज्ञान, शिक्षा, सीप र नवप्रवर्तन हुन्।
त्यसैले अब समयले हामीसँग एउटा असहज प्रश्न गरिरहेको छ ! हामी आफ्ना छोराछोरीलाई माटोका मूर्ति बनाउन सिकाएर सन्तुष्ट हुने कि उनीहरूलाई भविष्यका प्रविधि निर्माण गर्ने वैज्ञानिक, इन्जिनियर र उद्यमी बनाउने?
परम्परा जोगाउने नाममा परिवर्तनसँग डराउनु हुँदैन। विगतलाई सम्मान गरौँ, तर भविष्यलाई बन्धक नबनाऔँ। किनकि समाजको वास्तविक प्रगति उसले कति भव्यताका साथ आफ्नो विगत मनाउँछ भन्नेमा होइन, उसले कति साहसका साथ आफ्नो भविष्य निर्माण गर्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ।
माटोको मूर्ति इतिहासको सम्झना हुन सक्छ, तर नयाँ पुस्ताको भविष्य निर्माण गर्ने जिम्मेवारी हाम्रो वर्तमानको हो।
आफ्नो प्रतिकृया दिनुहोस्