धार्मिक पर्यटनको नयाँ ढोका खुल्दै गर्दा पूर्वाधार, सरसफाइ, यातायात र व्यवस्थापनमा जनकपुरधामले पूरा गर्नु पर्ने चुनौती
आशिष कुमार मण्डल,जनकपुरधाम । भारतको अयोध्या र नेपालको जनकपुरधाम लाई रेलमार्ग बाट जोड्ने तयारीले दुई देशबीचको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ। भगवान् रामको जन्मस्थलका रूपमा परिचित अयोध्या र माता सीताको जन्मस्थलका रूपमा मानिने जनकपुरधाम बीच सीधा रेल सेवा सञ्चालन हुने सम्भावनाले धार्मिक पर्यटनको क्षेत्रमा नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ।
नोभेम्बर ५ मा अयोध्याबाट जनकपुरधामको कुर्थासम्म भारतीय रेलको परीक्षण समेत गरिएको छ। नेपाल र भारतका रेल अधिकारी, सुरक्षा निकाय, भन्सार तथा अध्यागमन सम्बन्धी अधिकारीहरूले सेवा सञ्चालनका लागि आवश्यक तयारी र प्राविधिक पक्षको निरीक्षण गरिरहेका छन्। यद्यपि नियमित सेवा सुरु हुने अन्तिम मिति र सञ्चालन सम्बन्धी सम्पूर्ण प्रक्रिया औपचारिक रूपमा टुंगिएको छैन।
यो रेल सेवा केवल यात्रु ओसारपसार गर्ने यातायातको माध्यम मात्र होइन। यसले रामायणकालीन धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई व्यवहारमा जोड्ने, भारतीय पर्यटकलाई मिथिलाको संस्कृति चिनाउने र जनकपुरधामको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने सम्भावना बोकेको छ। तर यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—अयोध्या बाट हजारौँ श्रद्धालु र पर्यटक जनकपुरधाम आउन थाले भने उनीहरूलाई स्वागत गर्न हाम्रो सहर कति तयार छ?
रेल सेवा आउँदैछ, तर पर्यटकले जनकपुरमा के पाउँछन् ?
जनकपुरधाममा जानकी मन्दिर, राम मन्दिर, विवाहमण्डप, गंगासागर, धनुषसागर, अरगज्जा पोखरी लगायत धार्मिक तथा ऐतिहासिक महत्त्व बोकेका स्थलहरू छन्। मिथिला कला, संस्कृति, भाषा, परम्परा र खानपान पनि यस सहरका महत्त्वपूर्ण पहिचान हुन्। तर यी सम्पदालाई व्यवस्थित पर्यटन अनुभवमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक पूर्वाधार र व्यवस्थापन अझै प्राथमिकतामा राख्नु पर्ने देखिन्छ।
सबैभन्दा पहिले रेलवे स्टेसनबाटै पर्यटकले व्यवस्थित सहरको अनुभूति गर्न पाउनु पर्छ। रेलवे स्टेसनको सरसफाइ, यात्रु प्रतीक्षालय, शुद्ध खानेपानी, आधुनिक शौचालय, बस्ने व्यवस्था, पर्याप्त प्रकाश, सूचना कक्ष र यात्रुलाई सहयोग गर्ने कर्मचारी अनिवार्य आवश्यकता हुन्। स्टेसन बाट जानकी मन्दिर तथा अन्य धार्मिक स्थल सम्म पुग्न सहज सार्वजनिक यातायात, व्यवस्थित ट्याक्सी तथा ई–रिक्सा सेवा र स्पष्ट दिशासूचक बोर्ड हुनुपर्छ।
रेलवे स्टेसन सहरको पहिलो परिचय हो। पर्यटकले जनकपुरधाममा पाइला टेक्ने बित्तिकै फोहोर, अव्यवस्थित पार्किङ, अस्तव्यस्त यातायात वा आधारभूत सुविधाको अभाव सामना गर्नुपर्यो भने धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धनको सन्देश कमजोर हुन सक्छ।
यस विषयमा पछिल्लो समय जनसरोकार अभियानले नेपाल रेल्वे कम्पनी समक्ष बुझाएको १० बुँदे मागपत्र पनि महत्त्वपूर्ण छ। अभियानले रेलवे स्टेसन तथा प्लेटफर्मको नियमित सरसफाइ, यात्रु प्रतीक्षालयको व्यवस्थापन, बिग्रिएका संरचनाको मर्मत, खानेपानी र शौचालयको नियमित सञ्चालन तथा लामो समय देखि प्रयोगविहीन विद्युतीय उपकरण पुनः सञ्चालन गर्न माग गरेको छ। अयोध्या–जनकपुर रेल सेवाको तयारी भइरहेका बेला उठेका यी मागले विद्यमान व्यवस्थापन सुधारको आवश्यकता औँल्याउँछन्।
जनकपुरधाममा तत्काल पूरा गर्नुपर्ने सुविधा
जनकपुरधामलाई अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक पर्यटनको गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने हो भने सडक, सरसफाइ र यातायातलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ। जानकी मन्दिर वरपरका सडक, धार्मिक स्थल जोड्ने मार्ग, पोखरी क्षेत्र र पर्यटकको आवतजावत हुने सार्वजनिक स्थानहरू सफा, उज्यालो र व्यवस्थित हुनुपर्छ। सडकका खाल्डाखुल्डी मर्मत, फुटपाथ व्यवस्थापन, सडकबत्ती जडान र सवारी पार्किङका लागि निश्चित स्थानको व्यवस्था गर्न आवश्यक छ।
दोस्रो महत्त्वपूर्ण पक्ष सार्वजनिक शौचालय र खानेपानी हो। धार्मिक पर्यटकमध्ये महिला, ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि सहज पहुँच हुने सफा शौचालय पर्याप्त संख्यामा उपलब्ध हुनु पर्छ। मुख्य धार्मिक स्थल, पोखरी र बजार क्षेत्रमा शुद्ध खानेपानीको व्यवस्था गर्नु पर्छ।
तेस्रो पक्ष आवास र आतिथ्य सत्कार हो। जनकपुरधाममा आउने पर्यटकको संख्या बढ्दै जाँदा गुणस्तरीय होटल, धर्मशाला, सस्तो आवास, व्यवस्थित भोजनालय र स्थानीय खानाको स्वच्छ सेवा आवश्यक हुन्छ। विशेषगरी विवाहपञ्चमी, रामनवमी, छठ तथा अन्य धार्मिक अवसरमा ठूलो संख्यामा श्रद्धालु आउने भएकाले अस्थायी आवास र भीड व्यवस्थापनको पूर्वयोजना बनाउनु पर्छ।
चौथो पक्ष सूचना र प्रचारप्रसार हो। जानकी मन्दिर, राम मन्दिर, विवाहमण्डप, पोखरी तथा मिथिला संस्कृतिसँग जोडिएका स्थलको इतिहास र महत्त्व नेपाली, मैथिली, हिन्दी तथा अंग्रेजी भाषामा जानकारी दिने सूचना बोर्ड राखिनु पर्छ। पर्यटकलाई सहयोग गर्न प्रशिक्षित गाइड, डिजिटल नक्सा, पर्यटक सहायता केन्द्र र आधिकारिक सूचना प्रणाली सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
पाँचौँ पक्ष स्वास्थ्य र सुरक्षाको हो। मुख्य धार्मिक स्थल तथा पर्यटकको बढी चहलपहल हुने क्षेत्रमा प्राथमिक उपचार केन्द्र, एम्बुलेन्सको सहज पहुँच, आपत्कालीन सम्पर्क नम्बर, प्रहरी सहायता कक्ष र भीड व्यवस्थापन टोली आवश्यक छन्। विदेशी पर्यटकलाई सहज महसुस हुने गरी सुरक्षा तथा सहयोग प्रणाली व्यवस्थित हुनु पर्छ।
जिम्मेवारी कसको ? स्थानीय सरकार देखि संघीय सरकारसम्म जवाफदेहिता आवश्यक
जनकपुरधामको विकास र पर्यटकका लागि आवश्यक सुविधा निर्माण गर्ने जिम्मेवारी एउटै निकायको मात्र होइन। तर विभिन्न निकायबीच जिम्मेवारी बाँडफाँट स्पष्ट नहुँदा र समन्वय कमजोर हुँदा विकासका काम प्रभावकारी नहुने जोखिम रहन्छ।
सबैभन्दा पहिलो र प्रत्यक्ष जिम्मेवारी जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको हो। सहरभित्रको सरसफाइ, फोहोर व्यवस्थापन, स्थानीय सडक, सार्वजनिक शौचालय, सडकबत्ती, पार्किङ, फुटपाथ, बजार व्यवस्थापन तथा स्थानीय पर्यटन प्रवर्द्धनमा उपमहानगरपालिकाले नेतृत्व लिनुपर्छ। जानकी मन्दिर क्षेत्र र मुख्य धार्मिक स्थललाई जोड्ने सडक तथा सार्वजनिक स्थानको नियमित अनुगमन र सुधार गर्नुपर्छ।
मधेश प्रदेश सरकारको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। प्रदेशको पर्यटन नीति, ठूला पूर्वाधार, धार्मिक पर्यटन करिडोर, सडक स्तरोन्नति, सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण र पर्यटन प्रवर्द्धनका योजनालाई बजेट सहित कार्यान्वयन गर्नु पर्छ। जनकपुरधामलाई केन्द्र बनाएर धनुषाधाम, मिथिला बिहारी, जलेश्वर, मटिहानी तथा मधेशका अन्य धार्मिक र सांस्कृतिक गन्तव्यलाई जोड्ने पर्यटन सर्किट विकास गर्न सकिन्छ।
संघीय सरकार, विशेषगरी संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय र भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालयले अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन प्रवर्द्धन, सीमा पार यातायात सहजीकरण, रेल सेवा सञ्चालन सम्बन्धी द्विपक्षीय समन्वय र आवश्यक पूर्वाधार निर्माणमा अग्रसरता लिनुपर्छ। नेपाल रेल्वे कम्पनीले आफ्नो जिम्मेवारी भित्र पर्ने रेल सञ्चालन, स्टेसन व्यवस्थापन, यात्रु सुरक्षा र सेवा गुणस्तर सुधारमा ध्यान दिनुपर्छ। भन्सार, अध्यागमन र सुरक्षा निकायले भारतबाट आउने यात्रुका लागि सरल, व्यवस्थित र सुरक्षित प्रक्रिया सुनिश्चित गर्नु पर्छ।
त्यसैगरी, निजी क्षेत्रको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। होटल व्यवसायी, यातायात व्यवसायी, पर्यटन व्यवसायी, स्थानीय व्यापारी तथा नागरिक समाजले गुणस्तरीय सेवा, उचित मूल्य, स्वच्छता र पर्यटकमैत्री व्यवहारलाई प्राथमिकता दिनु पर्छ। पर्यटकलाई अनावश्यक शुल्क लिने, ठगी गर्ने वा असहज व्यवहार गर्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्न आवश्यक छ।
रेल सेवा अवसर हो, तर त्यसलाई आर्थिक लाभमा बदल्ने योजना चाहिन्छ
अयोध्या–जनकपुर रेल सेवा सञ्चालनले जनकपुरधाममा पर्यटकको आगमन बढाउन सक्छ। तर पर्यटक रेलबाट आएर मन्दिर दर्शन गरी फर्किए भने स्थानीय अर्थतन्त्रले अपेक्षित लाभ लिन सक्दैन। उनीहरूलाई कम्तीमा एक वा दुई दिन जनकपुरधाममा बस्न, मिथिला संस्कृति बुझ्न, स्थानीय परिकार चाख्न, मिथिला चित्रकला तथा हस्तकलाका सामग्री खरिद गर्न र आसपासका धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थल घुम्न प्रोत्साहित गर्नु पर्छ।
यसका लागि जनकपुरधाममा व्यवस्थित पर्यटन प्याकेज बनाउन सकिन्छ। जानकी मन्दिर दर्शनसँगै विवाहमण्डप, राम मन्दिर, गंगासागर, धनुषाधाम र मिथिला संस्कृतिसँग सम्बन्धित स्थानको भ्रमणलाई एउटै योजनामा जोड्न सकिन्छ। स्थानीय कलाकार, हस्तकला व्यवसायी, महिला उद्यमी र साना व्यवसायीलाई पर्यटनसँग जोड्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
रेल सेवाको सम्भावित लाभ जनकपुरधाममा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। यसलाई मधेश प्रदेशकै धार्मिक, सांस्कृतिक र आर्थिक विकाससँग जोड्नु पर्छ। भारतबाट आउने पर्यटकलाई मधेशका अन्य ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थल सम्म पुग्ने यातायात र सूचना सुविधा उपलब्ध गराउन सके यसले प्रदेशभरि आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्न सक्छ।
अब घोषणा भन्दा कार्ययोजना र परिणाम आवश्यक
जनकपुरधामलाई धार्मिक पर्यटनको अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र बनाउने कुरा वर्षौं देखि उठ्दै आएको छ। विभिन्न समयमा योजना, घोषणा र बजेट सार्वजनिक भए पनि पर्यटकले प्रत्यक्ष अनुभूति गर्ने आधारभूत सुविधाको सुधारलाई निरन्तरता दिन आवश्यक छ। रेल सेवा सुरु हुन लागेको वर्तमान अवसरलाई पुराना कमजोरी सुधार्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
यसका लागि जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका, मधेश प्रदेश सरकार, संघीय सरकार, नेपाल रेल्वे कम्पनी, पर्यटन व्यवसायी र नागरिक समाजका प्रतिनिधि सम्मिलित संयुक्त कार्यदल गठन गर्न सकिन्छ। उक्त कार्यदलले तत्काल, मध्यमकालीन र दीर्घकालीन योजना तयार गरी कुन काम कसले गर्ने, कति बजेट लाग्ने र कहिले सम्म पूरा गर्ने भन्ने स्पष्ट समयसीमा सार्वजनिक गर्नु पर्छ।
जनकपुरधामका नागरिकले पनि आफ्नो सहर सफा राख्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने र पर्यटकलाई सम्मानपूर्वक स्वागत गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। पर्यटन केवल सरकारी बजेट र संरचनाले मात्र चल्दैन, स्थानीय समाजको व्यवहार र सहभागिताले पनि यसको भविष्य निर्धारण गर्छ।
अन्तत: प्रश्न रेल कहिले आउँछ भन्ने मात्र होइन, रेलबाट आउने पाहुनालाई जनकपुरधामले कस्तो अनुभव दिन्छ भन्ने हो। अयोध्या र जनकपुरलाई रेलमार्गले जोड्नु ऐतिहासिक अवसर हुन सक्छ। तर जनकपुरधामको सडक, सरसफाइ, शौचालय, खानेपानी, आवास, सुरक्षा, सूचना प्रणाली र पर्यटन व्यवस्थापन सुधारिएन भने यो अवसरको पूर्ण लाभ लिन कठिन हुनेछ।
अब जनकपुरधामले रेल सेवाको स्वागतसँगै आफ्ना कमजोरी पहिचान गरेर सुधारको अभियान सुरु गर्नुपर्छ। अयोध्याबाट आउने श्रद्धालुले जनकपुरधाममा केवल माता सीताको दर्शन मात्र होइन, व्यवस्थित सहर, मिथिलाको आतिथ्य, स्वच्छ वातावरण र अविस्मरणीय अनुभव पनि पाउन सक्नु पर्छ। त्यसका लागि स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार र संघीय सरकार सबैले आफ्नो जिम्मेवारी स्पष्ट रूपमा पूरा गर्नुपर्ने समय आएको छ।
आफ्नो प्रतिकृया दिनुहोस्