ईटाँ उद्योगका मजदुर भन्छन् : पारिश्रमिक थोरै भए पनि बाँच्नै परेको छ

१४ पौष,काठमाडौं: काठमाडौं उपत्याका भित्रका ईटाँ उद्योगहरुमा ईटाँ निर्माणको काम शुरु भएको छ । यही माघ १ गते देखि भट्टाहरुमा ईटाँ पोल्ने काम शुरु हुने व्यवसायीहरुको भनाइ छ ।

ईटाँ बनाउका लागि नेपालका विभिन्न जिल्लाहरु बाट मजदुरहरु उपत्यका भित्रिरहेका छन् । तर जोखिम पूर्ण मानिने ईटाँ बनाउने काम प्रति मजदुर त्यति खुशी छैनन् । जीवन गुजारा चलाउन उद्योग हरु राम्रो भए पनि पारिश्रमिका हिसाबले मजदुर सन्तुष्ट छैनन् ।

काभ्रे बाट आएका शिव बहादुर तामाङ ६ बर्ष देखि ईटाँ बनाउँदै आए पनि पारिश्रमिकमा सन्तुष्ट हुन नसकेको बताए । ‘मैंले ईटाँ बनाउन थालेको ६ वर्ष भयो । पहिला र अहिले काममा धेरै भिन्नता आइसकेको छ । पहिला आफै ले  माटो मुछेर काम गर्नु पर्ने थियो, धेरै दु:ख हुन्थ्यो । अहिले मेसिनहरुका कारण केही सहज भएको छ,’उनले भने,‘तर ईटाँ बनाउन जति दु:ख छ त्यति पारिश्रमिक छैन् । हजार वटा ईटाँ बनाएको १२ सय ५० आउँछ । दिनमा दुई हजार देखि २५ सय ईट्टा बनाउन सकिन्छ । विहान २ बजे देखि रातको ११ बजे सम्म खट्छु तर पारिश्रमिक दु:ख गरे अनुसार छैन् ।’

शिव बहादुरका अनुसार रासन पानी खानका लागि दश दिन लाई हप्ता मानेर दुई हजार देखि चार हजार सम्म दिइएको हुन्छ । उनले भने,‘काम गरेको पूरै पैसा काम सकिए पछि बैशाख तिर मात्र आउँछ । जति धेरै ईटाँ बनायो, उत्ति पैसा आउँछ । डेढ लाख जति बनायो भने एक लाख ७५ हजार रुपैंयाँ आउँछ । दुई लाख बनायो भने दुई लाख ५० हजार पैसा हुन्छ । दु:ख गरे अनुसार यो पैसा थोरै नै हो ।’

अन्यन्त्र रोजगारी नभएका बेला ईटाँ बनाउने कामले आफूहरु लाई सन्तुष्टि दिएको मजदुरहरुको भनाइ छ । ‘अन्त काम छैन । सिजनका बेलामा अलि अलि भएनी कमाई हुन्छ । बाल-बच्चा पाल्नु पर्यो । आफूले पनि खानै पर्यो । सिजनका बेला भट्टामा आउँछु । भट्टा सिजन सकिए पछि बाहिर तिर काम खोज्नु पर्छ,’ उनले भने ।

बजारमा पाकेको इट्टाको १४ देखि १५ रुपैयाँ रहेको उनले सुनाए । इँटा व्यवसाय बाट साहूहरु लाई पनि समस्या नै भएको उनको भनाइ छ । ‘हुनत साहूहरु लाई पनि धेरै गार्हो होला । जग्गाको भाडा तिर्नु पर्यो, माटो किन्नु पर्यो, इटा बनाउने र बोक्नेहरु लाई पैसा दिनै पर्यो,’ उनले भने,‘तर हाम्रो श्रम अनुसारको पारिश्रमिक न्यून हो । कम्तिमा एक हजार इट्टा बनाएको १५ सय हुनु पर्ने हो तर १२ सय ५० मात्र पाएका छौं । हामी लाई घाटा छ । एक बोरा चामलको २५ सय पर्छ । सबै खाद्य सामग्री महंगो छ ।’

यता, ईटाँ उद्योगीहरुका आफ्नै खाले समस्याहरु छन् । धेरैले रोजगारी पाए पनि व्यवसायमा धेरै समस्याहरु रहेको भक्तपुर ईटाँ उद्योग व्यवसायी संघका अध्यक्ष नाति भाइ ह्योम्वाको भनाई छ ।

‘उद्योगका कारण मजदुरहरुको अवस्था सुधारिएको छ । शिक्षाको क्षेत्रबाट बञ्चित भएका, आर्थिक स्तर कमजोर भएकाहरु लाई ईटाँ उद्योगले रोजगारी दिलाएको छ । रोल्पा, रुकुम, सल्यान पूर्व तिरको विकट जिल्ला तिरका मजदुरहरुका लागि उद्योगले आर्थिक स्तरमा सुधार ल्याएको छ,’ अध्यक्ष ह्योम्वाले भने,‘मजदुर मात्र होइन स्थानीय ठाउँकै आर्थिक स्तरमा बृद्धि भएको छ । ३० हजार कामदारले रोजगारी पाएका छन् । एक सिजनमा भक्तपुरमा मात्रै तीन करोड रुपैंयाँ सम्म मजदुरहरु लाई वितरण गरेको रेकर्ड छ ।’ जति संख्यामा इँटा बनाए उत्ति नै पारिश्रमिक दिने गरेको उनले बताए ।

श्रीमान–श्रीमती नै मजदुरी गर्ने हरुले दिनमै ३६ सय रुपैंयाँ सम्म वितरण गरेको उनले सुनाए ।ईटाँ को मूल्य निर्धारण इटाको गुणस्तर अनुसार हुने गरेको उनले बताए । तर ईटाँ स्टक बस्दा व्यवसायीहरु मारमा परेको उनको भनाइ छ । ‘इँटा चार पाँच बर्ष देखि नै स्टक बसिरहेको छ । तर मजुदुर लाई दिनु पर्ने सेवा सुविधा दिनै पर्छ । दुर्घट्ना बिमा भनेर ६ महिनाको एक-मुष्ठ बिमा कम्पनी लाई पैसा बुझाएका छौं । मजुदुरका छोरा-छोरी लाई शिशु स्याहार खोलेका छौं ।मजदुरहरु लाई पहिलेको जस्तो छैन् । धेरै परिवर्तनहरु आएको छ । अहिले माटो मुस्नु पर्दैन् । खन्नु पर्दैन् । पहिले माटो खनेर खाल्डोमा गएर कुल्चेर पानी हालेर माटो मुस्न पर्थ्यो । अहिले सबै ठिक बनाएर ल्याइ दिन्छौं । हिलो बनाएर ईटाँ पार्न ठिक्क पार्दिन्छौं । त्यस लाई इटा बनाउने मात्र काम हो,’ उनले भने,‘परिश्रमका हिसाबले मजदुरहरुको आर्थिक अवस्थामा पनि धेरै सुधार आएको छ ।’

अध्यक्ष ह्योम्वाले इटा उद्योग सिजनल भएकाले ट्याक्समा आफूहरु लाई मार परेको बताए । उद्योगी र सरकार मिलेर जानु पर्नेमा आफूहरु मारमा परेको उनले सुनाए । तर सरकारले उद्योगमा सहजीकरण गरे मजदुरहरुको समस्या समाधान गर्न कठिन नहुने उनले बताए ।