जनकपुर । तिहार र छठ पर्व नजिकिँदै गर्दा मधेश प्रदेशका कुम्हाल समुदाय अहिले माटोका परम्परागत दियो (दियौरी) बनाउने काममा अत्यन्तै व्यस्त छन्। वर्ष भरि खेतीपाती र दैनिक श्रममा व्यस्त रहने कुम्हालहरूका लागि असोज र कात्तिक महिना वर्षकै सबैभन्दा लाभदायक र सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण समय मानिन्छ।
जनकपुरधाम, मटिहानी, बर्दिवास, मलंगवा, सिरहा, राजविराज देखि ग्रामीण बस्तीहरूसम्म अहिले कुम्हाल बस्तीहरूमा चाक (घुमाउने चरखा) को आवाज गुञ्जिएको छ। कुम्हाल समुदायका पुराना शिल्पीहरू दियो, भाँडा, कलश, धुपदानी, कुल्लड र विभिन्न पूजामा प्रयोग हुने माटाका सामग्रीहरू तयार पार्न दिनरात मेहनत गरिरहेका छन्।
कुम्हाल समुदायका शिल्पीहरू असोजको सुरुवात देखि नै माटो संकलन, त्यसलाई गोबर र पानी मिसाएर तयारी, दियो र भाँडा आकार दिने, सुकाउने र भट्टीमा पकाउने काममा जुट्छन्। यो सम्पूर्ण प्रक्रिया पूरा गर्न करिब ७ देखि १० दिनसम्म समय लाग्ने बताइन्छ।
कुम्हालहरूले माटो प्रायः नदी किनार, पोखरी, वा खेतका सतहबाट संकलन गर्छन्। त्यस माटोलाई गुँदै चाकमा आकार दिइन्छ। पकाउने क्रममा दियो र भाँडालाई स्थायित्व दिनका लागि बिष्णुधातु वा खाल्डोमा बालिने खरानीको धुवाँ प्रयोग गरिन्छ।
कुम्हाल समुदायका महिलाहरूले पनि पुरुष सरह नै काममा सघाउने गर्छन् , उनीहरू माटो तयारी, दियो सुकाउने, रंग लगाउने र बजारसम्म पुर्याउने कार्यमा मुख्य भूमिका खेल्छन्। परिवारका सबै सदस्यहरूले मिलेर काम गर्दा यो शिल्प उनीहरूको जीवनयापनको आधार बनेको छ।
यद्यपि, हालका वर्षहरूमा विद्युतिकरण र प्लास्टिकका सजावटी सामानहरूको प्रयोगले माटोका दियो र भाँडाको बजार केही घटेको छ। तर तिहारमा दियो बाल्ने परम्परा अझै जीवित र सशक्त छ। स्थानीय बासिन्दाहरूले तिहारअघि नै अग्रिम रूपमा दियो खरिद गर्न थालेका छन्।
कुम्हाल समाजका अगुवा हरि कुम्हालका अनुसार, “अबको पुस्ताले पनि यो परम्परा सिक्न जरुरी छ, किनकि यसले हाम्रो पहिचान र संस्कृति बोकेको छ।” सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण यस कुम्हाल पेशाले मात्र उनीहरूको जीविका चलाउने माध्यम नभई, मधेश प्रदेशको मौलिक कला, परम्परा र संस्कृतिको जगेर्ना गर्ने अभिन्न अंगको रूपमा पनि काम गरेको छ।
तिहार नजिकिँदै गर्दा जनकपुरका बजारहरूमा अहिले हजारौं माटाका दियो र अन्य भाँडाकुँडाका थुप्रा देखिन थालेका छन्, जसले स्थानीय हस्तकला र कुम्हाल पेशाको सुगन्ध फैलाइरहेको छ।
आफ्नो प्रतिकृया दिनुहोस्