२२ असोज, असोज कृष्ण त्रयोदशी,(आशिष कुमार मण्डल) ,जनकपुरधाम : नेपाली समाजमा ‘छोरा’र’छोरी’बीचको शक्ति-सन्तुलनलाई लिएर लामो समय देखि बहस हुँदै आएको छ। कानुनी रूपमा लैंगिक समानता कायम भइसकेको, साक्षरता दर बढेको र आधुनिकताको लहर चलेको वर्तमान अवस्थामा पनि समाजको भित्री चेतना भने अझै पूर्ण रूपमा बदलिन सकेको छैन। पछिल्ला केही दशक यता देखिएको एक डरलाग्दो सामाजिक र व्यावहारिक यथार्थ के हो भने, समाजमा छोरीहरूको संख्या (लैंगिक अनुपात) खस्कँदै गइरहेको छ। यस समस्याको मूल जड कुनै बाह्य कारक वा प्रविधि नभएर समाजको गहिरो मानसपटलमा गढेको “छोरा नै चाहिने” रुढिवादी सोच र धारणा हो।
हाम्रो सांस्कृतिक र सामाजिक बनावटमा छोरालाई वंशको निरन्तरता, सामाजिक प्रतिष्ठा र बुढेसकालको सहारा मान्ने गहिरो धरातल छ। अर्को तर्फ छोरीलाई “पराया धन” वा अर्काको घर जाने नासोका रूपमा हेर्ने दृष्टि अझै हट्न सकेको छैन। जबसम्म छोरा जन्मिँदैन, तब सम्म परिवार वा सन्तान पूर्ण भएको मानिँदैन भन्ने मानसिकताले दम्पतीहरूलाई जुनसुकै मूल्यमा छोरा जन्माउनु पर्ने दबाब सिर्जना गर्छ। यही सामाजिक दबाब नै अन्तत: छोरीको जन्मदर घट्नुको पहिलो कारक बन्न पुग्छ।
सांस्कृतिक परम्परासँगै धार्मिक अन्धविश्वासले पनि यस सोचलाई मलजल गरिरहेको छ। मृत्यु पश्चात् छोराले नै किरियापुत्री बस्नुपर्ने, दागबत्ती दिनुपर्ने र पिण्डदान गरेमा मात्रै आत्माले मोक्ष वा स्वर्ग पाउँछ भन्ने मान्यता समाजमा अझै कायमै छ। छोरीले पनि पिता-माताको अन्तिम संस्कार गर्न सक्छन् भन्ने चेतना विस्तारै आए पनि बहुसंख्यक वर्गमा यो अझै स्वीकार्य भइसकेको छैन। यस अवधारणाले गर्दा मानिसहरू छोरा जन्माउनै पर्ने बाध्यतामा परेका छन्।
यसै मानसिकतामा आधुनिक प्रविधिको दुरुपयोग र सानो परिवारको अवधारणा (Small Family Norm) थपिएपछि समस्या झनै जटिल बनेको छ। विगतमा धेरै सन्तान जन्माउँदा कम्तीमा एक छोरा जन्मिने सम्भावना रहन्थ्यो, तर अहिले सहरी तथा ग्रामीण दुवै क्षेत्रमा दुई वा एक सन्तानमै सीमित रहने चलन बढेको छ। थोरै सन्तान मात्र जन्माउने योजना बनाउँदा पहिलो वा दोस्रो सन्तान नै छोरा होस् भन्ने चाहना तीव्र हुन्छ। यही बिन्दुमा आधुनिक चिकित्सा क्षेत्रको दुरुपयोग हुन पुग्छ। अल्ट्रासाउन्ड (भिडियो एक्स-रे) मार्फत गर्भमै शिशुको लिङ्ग पहिचान गर्ने र छोरी भएमा गैरकानुनी रूपमा भ्रूण हत्या गर्ने धन्दा गोप्य रूपमा सञ्चालन भइरहेको छ। कानुनी प्रतिबन्ध र सजायको कडा व्यवस्था भए तापनि व्यावहारिक रूपमा यसको दुरुपयोग रोकिन सकेको छैन।
यसका साथै व्यावहारिक र आर्थिक कारणहरू पनि यसैसँग जोडिएर आउँछन्। विवाहमा हुने फजुल खर्च, दहेज (दैजो) को बोझ र महिला माथि हुने हिंसा तथा असुरक्षाका कारण धेरै अभिभावकहरू छोरी जन्माउन र हुर्काउन आर्थिक तथा मानसिक रूपमा डराउने वातावरण बन्छ। “छोरी हुर्काउनु भनेको अरूको बगैँचामा पानी हाल्नु जस्तै हो” भन्ने संकुचित सोचले गर्दा पनि छोरी जन्माउने उत्साह घट्दै गएको देखिन्छ।
त्यस्तै, नेपालमा बढ्दो युवा वैदेशिक रोजगार र बसाइँसराइको प्रभाव पनि यस समस्यासँग जोडिएको छ। ग्रामीण क्षेत्रबाट सहरतिर वा विदेशतिर हुने युवाहरूको तीव्र पलायनका कारण वृद्ध अभिभावकहरू झनै एकांकी र असुरक्षित महसुस गर्छन्। यस्तो अवस्थामा छोरा नै भए परिवारको घर-जग्गा र सम्पत्तिको हेरचाह गर्छ तथा बुढेसकालमा साथै रहन्छ भन्ने परम्परागत विश्वासले छोराको मागलाई झनै बढाएको छ।
यसरी छोरीको संख्या घट्नु केवल एउटा तथ्याङ्कीय फेरबदल मात्र होइन, यसले दीर्घकालमा गम्भीर जनसांख्यिकीय र सामाजिक असन्तुलन निम्त्याउँछ। महिला र पुरुषको अनुपात बिग्रिँदा विवाहका लागि जोडी नपाइने सङ्कट उत्पन्न हुन्छ। यसले गर्दा यौन हिंसा, जबरजस्ती विवाह, जबरजस्ती गर्भधारण र मानव बेचबिखन जस्ता गम्भीर अपराधहरू बढ्ने जोखिम रहन्छ। साथै, निरन्तर छोरा जन्माउने दबाब र लगातारको गर्भपतनका कारण महिलाहरूले भोग्नुपर्ने शारीरिक कमजोरी, प्रजनन स्वास्थ्यमा आउने जटिलता र मानसिक यातनाले पारिवारिक विघटन र अकाल मृत्यु समेत गराउँछ।
यो गम्भीर समस्या समाधानका लागि केवल कानुन बनाएर र भाषण गरेर पुग्दैन, समाजको सोच र व्यावहारिक कदममा परिवर्तन ल्याउनु आवश्यक छ। छोरा र छोरी दुवै समान हुन् र दुवैले अभिभावकको हेरचाह तथा वंश धान्न सक्छन् भन्ने चेतना परिवार र समुदाय स्तरबाटै जगाउनुपर्छ। गैरकानुनी रूपमा लिङ्ग पहिचान गर्ने र गराउने क्लिनिक तथा व्यक्तिहरूमाथि कडा निगरानी र कानुनी कारबाही हुनुपर्छ।
यसका साथै, छोरीलाई केवल संरक्षण मात्र नदिई शिक्षा, रोजगारी र पैतृक सम्पत्तिमा व्यावहारिक रूपमै समान अधिकार दिएर आर्थिक रूपमा सक्षम बनाउन सकियो भने अभिभावकको मानसिक र आर्थिक बोझ हट्नेछ। धार्मिक मान्यताहरूमा सुधार ल्याउँदै छोरीले पनि दागबत्ती र अन्तिम संस्कार गर्न पाउने सामाजिक स्वीकृतिलाई व्यापक बनाउनु पर्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, राज्यले ज्येष्ठ नागरिकहरूको पूर्ण सामाजिक र स्वास्थ्य सुरक्षाको जिम्मेवारी लिएमा “बुढेसकालको सहारा छोरा नै चाहिन्छ” भन्ने बाध्यकारी सोच स्वतः कमजोर भएर जानेछ।
छोरीको संख्या घट्नु भनेको मानव सभ्यता, सामाजिक सौहार्दता र प्राकृतिक सन्तुलनमाथि नै ठूलो सङ्कट हो। छोरा जन्माउने हुटहुटी कुनै प्राकृतिक आवश्यकता नभई हाम्रो सामाजिक बनावट र विभेदकारी सोचको उपज हो। तसर्थ, जबसम्म हामी छोरीलाई पनि छोरा सरह नै आत्मसम्मान, माया, सुरक्षा र अवसर दिने वातावरण बनाउन सक्दैनौँ, तबसम्म सभ्य समाजको कल्पना गर्न सकिँदैन। छोरी बचाउनु र उनीहरूको अस्तित्व स्वीकार्नु भनेको वास्तवमा हाम्रो आफ्नै भविष्य, वंश र सभ्यता बचाउनु हो।
आफ्नो प्रतिकृया दिनुहोस्